🔱 नेपालमा भैरव तन्त्र: रक्षक, संहारक र आध्यात्मिक शक्तिको प्रतीक
नेपाल, विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यका, प्राचीन कालदेखि नै तन्त्र साधना र शैव परम्पराहरूको महत्त्वपूर्ण केन्द्र रहँदै आएको छ। यहाँ भैरवको पूजा अत्यन्त गहिराइ र श्रद्धाका साथ गरिन्छ। भैरव भगवान् शिवको उग्र र भयानक स्वरूप हो, जसलाई तन्त्रको देवता पनि भनिन्छ। उहाँले विनाश, संरक्षण र मुक्तिका पक्षहरूको प्रतिनिधित्व गर्नुहुन्छ।
🏔️ भैरव: नेपालका संरक्षक देवता
नेपालमा भैरवलाई केवल एक धार्मिक देवताको रूपमा मात्र होइन, तर क्षेत्रपाल (क्षेत्रको रक्षक) र राष्ट्रका संरक्षकको रूपमा पनि पूजा गरिन्छ।
उग्र स्वरूप: भैरवको चित्रण प्रायः डरलाग्दो हुन्छ—भयानक आँखा, तीखा दाँत, आगो-जस्तो कपाल र खप्परको माला। यो भयावह रूपले खराब र नकारात्मक शक्तिहरूलाई टाढा राख्ने प्रतीक हो।
अष्ट भैरव: काठमाडौँ उपत्यकामा अष्ट भैरव (आठ भैरव) को पूजा गरिन्छ, जसलाई आठ मुख्य दिशा र मध्य क्षेत्रको संरक्षक मानिन्छ। यसमध्ये काल भैरव (बसन्तपुर), श्वेत भैरव (बसन्तपुर), र आकाश भैरव (इन्द्र चोक) सबैभन्दा प्रसिद्ध छन्।
आकाश भैरव: उहाँलाई आजु (नेवारीमा हजुरबुबा/ठूलो बुबा) पनि भनिन्छ। किंवदन्ती अनुसार, यो मूर्ति किरात राजा यलम्बरसँग जोडिएको छ, जसले तान्त्रिक साधनाबाट शक्तिहरू प्राप्त गरेको विश्वास गरिन्छ। उहाँको पूजा राष्ट्रिय सुरक्षा र सद्भावका लागि गरिन्छ।
इन्द्रजात्रा: यो नेपालको एक प्रमुख चाड हो, जसका बेला विभिन्न भैरव स्वरूपहरूलाई मन्दिरहरूबाट बाहिर निकालिन्छ, जसले गर्दा भक्तहरूलाई पूजा र दर्शनको व्यापक अवसर मिल्छ।
🙏 भैरव तन्त्र र साधना
भैरव तन्त्र शैव परम्पराको एक हिस्सा हो, जसमा आध्यात्मिक लक्ष्य प्राप्त गर्नका लागि मन्त्र, अनुष्ठान र योगिक अभ्यासहरूको प्रयोग गरिन्छ।
तन्त्रको व्यापकता: तन्त्र केवल कठोर अनुष्ठानहरूमा मात्र सीमित छैन, यसको उद्देश्य मन्त्र र प्राकृतिक ऊर्जाका विभिन्न पक्षहरूमा निपुणता हासिल गरेर केही लक्ष्यहरू र सिद्धिहरू प्राप्त गर्नु हो। भैरवको पूजा यिनै तान्त्रिक शक्तिहरू प्राप्त गर्नका लागि गरिन्छ।
विज्ञान भैरव तन्त्र: यो एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण तान्त्रिक ग्रन्थ हो, जसमा भगवान् शिव र देवी पार्वतीबीचको संवादको रूपमा ११२ ध्यान विधिहरूको वर्णन गरिएको छ। नेपालमा यस ग्रन्थको अध्ययन र यसका विधिहरूको अभ्यास आत्म-साक्षात्कार र गहिरो चेतना प्राप्त गर्नका लागि गरिन्छ।
बौद्ध धर्ममा भैरव: नेपालको अद्वितीय सांस्कृतिक विशेषता अन्तर्गत, भैरवको पूजा हिन्दू र वज्रयान बौद्ध दुवै परम्पराहरूमा समान रूपमा गरिन्छ। बौद्ध धर्ममा, भैरवलाई कहिलेकाहीँ वज्रयान विद्याहरूका रक्षक र संरक्षक देवताको रूपमा हेरिन्छ।
🏛️ सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व
भैरव पूजाले नेपालको सांस्कृतिक तथा सामाजिक संरचनालाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरेको छ:
नेवार समुदाय: नेवार समुदायको तान्त्रिक अनुष्ठानहरूमा भैरवको पूजाले केन्द्रिय स्थान राख्छ। उनीहरू भैरवलाई आफ्ना मातृ देवीहरू (दिमां-माजू) को पुरुष समकक्षको रूपमा पूजा गर्छन्, जसले क्षेत्रको रक्षा गर्छन्।
पशुपतिनाथ मन्दिर: काठमाडौँको पशुपतिनाथ मन्दिर, जो भगवान् शिवलाई समर्पित छ, पनि तान्त्रिक पूजाको एक महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो। यहाँ भैरवलाई बलिका रूपमा गरिने तान्त्रिक अनुष्ठानहरू गरिन्छ, जसले शैव र तान्त्रिक परम्पराहरूको मेललाई दर्शाउँछ।
नेपालमा भैरव तन्त्र केवल एक धार्मिक पद्धति मात्र होइन, बरु यो एक जीवन्त परम्परा हो जसले देशको आध्यात्मिक सुरक्षा, सांस्कृतिक पहिचान र अद्वैतवादी दर्शनको गहिरो जरालाई दर्शाउँछ। भैरवको उग्र र शक्तिशाली उपस्थिति नेपालीहरूको जीवनमा शक्ति, सुरक्षा र आन्तरिक मुक्तिको प्रतीक हो।