नेपालकी जीवित देवी: Living Goddess Kumari

​नेपाल, विशेषगरी काठमाण्डौ उपत्यका आफ्नो गहिरो सांस्कृतिक र धार्मिक परम्पराका लागि प्रसिद्ध छ। यी परम्पराहरूमध्ये सबैभन्दा मनमोहक र रहस्यमय कुमारी पूजाको प्रथा हो, जहाँ एक सानी बालिकालाई साक्षात देवीको रूप मानेर पूजा गरिन्छ। यी बालिका, जसलाई कुमारी वा जीवित देवी भनिन्छ, हिन्दू र बौद्ध धर्मको परम्पराको एक अनुपम संगम हुन्।
​१. कुमारी को हुन्?
​’कुमारी’ शब्दको अर्थ अविवाहित कन्या हो। नेपालमा उनलाई शक्ति (देवी दुर्गा) को भौतिक अवतार मानिन्छ। उनलाई विशेष गरी तलेजु भवानी (शाही संरक्षक देवी) को मानवीय रूप मानिन्छ।
​२. चयन प्रक्रिया
​कुमारीको चयन अत्यन्तै कठिन र गूढ प्रक्रियाद्वारा गरिन्छ। ती बालिका नेवारी समुदायको शाक्य वा बज्राचार्य वंशको हुनुपर्छ र उनले धेरै कठोर दैवीय गुणहरू पूरा गर्नुपर्छ, जसमा समावेश छन्:
​शारीरिक शुद्धता: उनको शरीर पूर्ण रूपमा निर्दोष हुनुपर्छ (कुनै दाग, खत वा रोग नभएको)।
​३२ लक्षण: उनीभित्र ३२ वटा परम्परागत शुभ लक्षणहरू हुनुपर्छ, जस्तै: गाईको जस्तो परेला, बरको रुखजस्तो तिघ्रा र हाँसको जस्तो स्वर।
​साहसको परीक्षा: उनलाई एउटा अँध्यारो कोठामा भयानक अनुष्ठानहरू (जस्तै काटिएका राँगाका टाउकाहरू) का बीच राखिन्छ। जो बालिका नडराई शान्त रहन्छिन्, उनलाई नै देवीको रूपमा छनोट गरिन्छ।

कुमारी घर (House of Goddess Kumari )
३. कुमारीको जीवन र पूजा
​कुमारीको जीवन सामान्य हुँदैन। चयन भएपछि, उनी आफ्नो परिवारबाट टाढा काठमाण्डौ दरबार क्षेत्रमा रहेको ‘कुमारी घर’ मा बस्छिन्।
​दैवीय दर्जा: मानिसहरू उनलाई देवीको रूपमा पुज्छन्। उनी सार्वजनिक समारोहहरू, विशेष गरी ‘इन्द्र जात्रा’ को समयमा रथमा विराजमान भएर दर्शन दिन्छिन्।
​शासकहरूको सम्मान: ऐतिहासिक रूपमा नेपालका राजाहरू र हाल देशका उच्च पदाधिकारीहरू उनीबाट आशीर्वाद लिन जान्छन्। कुमारीको आशीर्वादले शासनमा शक्ति र वैधता मिल्ने विश्वास गरिन्छ।
​अलौकिक संकेत: कुमारीको हाउभाउ र क्रियाकलापलाई भविष्यको संकेतको रूपमा हेरिन्छ। उदाहरणका लागि, यदि उनी अचानक रोइन् वा हाँसिन् भने त्यसलाई अशुभ मानिन्छ।
​४. देवत्वको अन्त्य (अवकाश)
​कुमारीको कार्यकाल तब समाप्त हुन्छ जब उनको पहिलो पटक महिनावारी सुरु हुन्छ, वा शरीरबाट कुनै चोटपटक लागेर रगत बग्छ। यो घटनालाई देवीको शक्ति शरीरबाट बाहिर निस्किएको संकेत मानिन्छ।
​अवकाश पछिको जीवन: सेवा समाप्त भएपछि उनी सामान्य जीवनमा फर्किन्छिन्। पहिले-पहिले अवकाश प्राप्त कुमारीसँग विवाह गर्ने पुरुषको मृत्यु हुन्छ भन्ने अन्धविश्वासका कारण उनीहरूको वैवाहिक जीवनमा कठिनाइ हुन्थ्यो, तर आधुनिक समयमा यो सोच परिवर्तन हुँदै गएको छ।
​५. धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व
​कुमारी परम्परा हिन्दू धर्मको शक्तिवाद र बौद्ध धर्मको बज्रयान (विशेष गरी नेवार बौद्ध) दुवैमा गहिरो गरी जोडिएको छ।
​यो स्त्री शक्ति र मातृत्वको सम्मानको प्रतीक हो।
​यो परम्परा काठमाण्डौ उपत्यकाको अद्वितीय संस्कृतिको सबैभन्दा जीवन्त प्रमाण हो, जसले दुई धर्म र समुदायबीच सेतुको काम गर्दछ।